Atariki - Wkład użytkownika [pl]

LineA

2024-05-01T17:21:57Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST/STe/TT/Falcon, zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je [[heksadecymalny]] kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji [[TOS]]'a w 192KB pamięci [[ROM]]. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach [[boot-sector]]'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i niestety nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze. Przyczyną przerwania realizacji była czasochłonność i koszt tego zadania.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:20:36Z

Sorcerer.dragonnel: /* Pochodzenie koncepcji */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST/STe/TT/Falcon, zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji [[TOS]]'a w 192KB pamięci [[ROM]]. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach [[boot-sector]]'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i niestety nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze. Przyczyną przerwania realizacji była czasochłonność i koszt tego zadania.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:15:17Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST/STe/TT/Falcon, zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji [[TOS]]'a w 192KB pamięci [[ROM]]. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach [[boot-sector]]'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:14:14Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST/STe/TT/Falcon, zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach [[boot-sector]]'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:13:31Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach [[boot-sector]]'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:12:42Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, adres, wielkość, rozdzielczość i rozmiary w absolutnych i względnych współrzędnych ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:10:13Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej [[RAM]]'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:07:19Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementacji '''Mac-macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:06:07Z

Sorcerer.dragonnel: /* Pochodzenie koncepcji */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, zaczynając i nie kończąc implementację '''Mac macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:05:26Z

Sorcerer.dragonnel: /* dodanie informacji o Mac-macros */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Pochodzenie koncepcji ==

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a właśnie jako długa lista pseudorozkazów $Axxx. Dużo później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, próbując i nie kończąc implementację '''Mac macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T17:03:54Z

Sorcerer.dragonnel: /* dodanie informacji o Mac-macros */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana. Najprawdopodobniej pomysł na użycie '''Line A''' został skopiowany (tak samo jak i wiele innych koncepcji) z pierwszych wersji systemu Apple'a. Tak zwane '''Mac-macros''' są zdefiniowane w technicznej dokumentacji dla programistów Apple'a, później zainteresowali się nimi twórcy [[TurboAssembler]]'a, próbując i nie kończąc implementację '''Mac macros''' w swoim asemblerze.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:59:14Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety zmienne te są po części przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:58:30Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego - takie jak [[Warp9]] i [[QuickST]] - co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:56:54Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektor przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:56:34Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektory przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', która w systemie [[TOS]] nie jest używana.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:55:51Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza jedną z 16 możliwych pseudo-komend procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swój wektory przerwań umieszczony w pamięci pod adresem $00000028. Zaraz po nim jest wektor analogicznej '''Linii F''', które w systemie [[TOS]] nie są używane.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:52:50Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza wywołanie jednego z 16 możliwych wektorów przerwań, wywoływanych przez tą pseudo-komendę procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

Pseudorozkazy $A000-$A00F mają swoje wektory przerwań umieszczone w pamięci pod adresami $00000028-$0000002A. Zaraz po nich są wektory analogicznej '''Linii F''', które w systemie [[TOS]] nie są używane.

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:49:29Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza wywołanie jednego z 16 możliwych wektorów przerwań ($A000-$A00F), wywoływanych przez tą pseudo-komendę procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji systemowych funkcji wyższego rzędu czy rezerwacji dla nich dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

LineA

2024-05-01T16:48:43Z

Sorcerer.dragonnel: /* Spore uzupełnienie o techniczne detale */

Instrukcje '''Line A''', są to proste instrukcje wejścia/wyjścia odnoszące się do hardware Atari ST zrealizowane z pomocą specyficznego emulatora nieistniejących rozkazów procesorów MC680x0. Realizuje je kod $A00x, gdzie x oznacza wywołanie jednego z 16 możliwych wektorów przerwań ($A000-$A00F), wywoływanych przez tą pseudo-komendę procesora Motoroli. Każde wywołanie takiej pseudo-komendy obarczone jest dodatkowymi cyklami procesora, których wymaga obsługa przerwań. Jedyna korzyść, to oszczędność pamięci przy definiowaniu komend. Użyto ich ze względu na konieczność zmieszczenia pierwszych wersji TOS'a w 192KB pamięci ROM. Miały zostać wyeliminowane w późniejszych wersjach systemu [[TOS]], ale pozostały w użyciu ze względu na kompatybilność.

Odpowiadają za podstawowe operacje graficzne, dostęp do klawiatury i myszy. Za ich pomocą można tworzyć kompleksowe operacje przy pomocy kilku prostych komend. Można nimi narysować pixele, linie, kwadraty, pisać tekst, kopiować bloki graficzne oraz kontrolować software'owe duszki, w tym kursor myszki. Po inicjalizacji komendą $A000 można się m.in. dowiedzieć, jaki aktualnie jest adres zestawu znaków, pozycja myszki, rozdzielczość i wielkość ekranu, ilość bitplane itd. Niestety statystyki te są przekłamywane przez popularne akceleratory systemowego interfejsu graficznego, takie jak Warp9 i QuickST co powoduje, że trzeba brać poprawkę na to iż w bloku tzw. negatywnych zmiennych linii A mogą znaleźć się całkowicie bezsensowne liczby.

Razem z [[BIOS]]em oraz [[XBIOS]]em stanowią jedną z najniższych warstw logicznych systemu [[TOS]]. Wiele procedur [[GEM]]'u wykorzystuje te instrukcje, ze względu na oszczędność pamięci przeznaczonej na system operacyjny. Są dostępne natychmiast po włączeniu komputera, co oznacza że można z nich korzystać np. w krótkim kodzie mieszczącym się w około 500 bajtach boot-sector'a, bez konieczności inicjalizacji czy rezerwacji dodatkowych przestrzeni pamięci. Można w ten sposób zaoszczędzić jeszcze więcej RAM'u nawet niż przy uruchamianiu programów z katalogu [[AUTO]].

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_main.html Komendy linii A]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/linea_escape.html Spis bloku negatywnych zmiennych linii A]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T16:29:47Z

Sorcerer.dragonnel: /* Odnośniki zewnętrzne */

'''GEMDOS''' to [[DOS]] oparty na CP/M 68K. Zawiera funkcje, które tworzą najwyższą warstwę DOSu TOSu. W wielu przypadkach, GEMDOS odwołuję się do BIOSu, który zarządza najniższą warstwą dostępu do urządzeń takich jak dysk, ekran (emulacja standardu terminala [[VT-52]], pipe), sieć czy drukarka. GEMDOS jest odpowiedzialny za pliki, urządzenia, procesy i wysokopoziomowe zarządzanie wejscie/wyjście. Zarządza organizacją oraz dostępem do bloków pamięci, procesami i komunikacją między nimi (sygnały), oraz ustawieniami czasu zegara systemowego.

Numer wersji GEMDOS jest niezależny od wersji [[TOS]]. Duża część GEMDOS oparta jest na CPM 68k i MS-DOS. W rzeczywistości system plików i wywołania funkcji są kompatybilne z MS-DOS. Niekompatybilności wynikały tylko z niestandardowej zawartości [[boot-sector]]'a oraz większej ilości sektorów i ścieżek (formatowanie ponad 720KB). Atari odczytuje format dysków MS-DOS ([[FAT12]]), implementacja [[EmuTOS]]'a umożliwia już obsługę [[FAT16]], włącznie z dostępem do większych partycji dysku twardego, bez konieczności stosowania [[HDDRIVER]]'a.

W [[MultiTOS]]ie, GEMDOS został połączony ze środowiskiem [[MiNT]] który wywodzi wywołania z systemu UNIX.

== Odnośniki zewnętrzne ==

* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/gemdos_main.html Spis funkcji GEMDOS]
* [https://freemint.github.io/tos.hyp/en/VT_52_terminal.html Spis znaków sterujących ASCII standardu terminala VT-52]
{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T16:26:56Z

Sorcerer.dragonnel: /* Odnośniki zewnętrzne VT-52 */

GEMDOS

2024-05-01T16:25:13Z

Sorcerer.dragonnel: /* Odnośnik zewnętrzny */

LDW

2024-05-01T16:09:45Z

Sorcerer.dragonnel: /* Odnośniki zewnętrzne dodany link do recenzji LDW Power */

'''Logical Design Works, Inc.''' to istniejąca w latach 80-tych i 90-tych firma z branży dystrybucyjnej i elektronicznej. Zajmowała się m. in. produkcją urządzeń peryferyjnych do [[Modele Atari|komputerów Atari]] oraz dystrybucją samych komputerów w Polsce.
== Historia ==
Na początku lat 80-tych rynek komputerowy w Polsce dopiero się rozwijał. Zainteresowanie komputerami i ich możliwościami było olbrzymie, jednak ceny sprzętu skutecznie wstrzymywały rozwój tej dziedziny. Istniejący stan rzeczy postanowił wykorzystać [[Lucjan Daniel Wencel]], polski biznesmen mieszkający w USA. W roku 1983 założył on firmę '''Logical Design Works, Inc.''' z siedzibą w San Jose w Kalifornii, oraz oparte na niej '''Przedsiębiorstwo Zagraniczne w Polsce "Karen"'''. Celem założenia firmy było wykorzystanie potencjału programistów, dla których wówczas nie było w Polsce zatrudnienia, i dystrybucja wyprodukowanego w Polsce oprogramowania na Zachodzie.

W dziale produkcji oprogramowania P.Z. Karen (gdzie szefem był Tomasz Sielicki), pod znakiem handlowym '''California Dreams''' wyprodukowano i z sukcesem sprzedano kilka gier na komputery ośmio- i szesnastobitowe, a także arkusz kalkulacyjny [[LDW Power]] dla komputerów [[ST]]. Gdy [[LDW]] nawiązała współpracę z [[Atari|Atari Corp.]] stając się wyłącznym dystrybutorem komputerów Atari na Polskę, komputery Atari zaczęły być sprzedawane przez sieć sklepów PEW Pewex. W ramach tego kontraktu firma P.Z. Karen była odpowiedzialna za obsługę serwisową sprzętu Atari (zarówno ośmio- jak i szesnastobitowego), sprzedawanego w Polsce.

Pierwszym szefem P.Z. Karen był Bogdan Wiśniewski, serwis Atari tworzyli zaś w pierwszym momencie:

* Zygmunt Boguszewski (szef serwisu),
* Stanisław Gmaj,
* Tadeusz Pękacz (obecnie: [http://24x36.pl]),

W następnej kolejności do ekipy serwisu dołączyli:

* Piotr Marciniak (nie żyje),
* Andrzej Bąk (obecnie DELL),
* [[Jerzy Sobola]]
* Piotr Żemek
* Joanna Górska

i inni.

W sumie za pośrednictwem P.Z. KAREN na polski rynek trafiło ponad 160 tys. szt. sprzętu Atari.

Nie chcąc ograniczać się do wąskiej dziedziny komputerów osobistych, firma rozpoczęła, pod marką '''California Access''', produkcję urządzeń peryferyjnych do [[Atari 8-bit|8-bitowych Atari]] - łudząco podobnych do oryginałów magnetofonów [[XCA12]] i [[CA12]], oraz stacji dysków ([[CA-2001]]), [http://pl.wikipedia.org/wiki/Joystick joysticków] i innych konstrukcji.

Niedługo potem, gdy komputeryzacja w Polsce nabrała większego rozpędu (ok. 1986 roku), zajęto się także produkcją sprzętu PC. Firma sprowadzała z Tajwanu części i montowała z nich w Polsce komputery klasy PC, sprzedawane pod nazwą ''Quasar''. Oprócz sprzedaży w Polsce firma prowadziła działalność w innych krajach Europy Wschodniej, w Ameryce Południowej, krajach arabskich, i w mniejszych ilościach w Europie Zachodniej.

Do początku lat dziewięćdziesiątych firma była jednym z prekursorów technologii komputerowych i komputerów osobistych na polskim rynku - z jej szeregów wyszło wiele osób znacząco obecnych do dnia dzisiejszego w polskiej branży IT, np.:

* Bogdan Wiśniewski
* Sławomir Dudziński
* Tomasz Sielicki
* Michał Jaworski

LDW zakończyła działalność w 1993 roku, wraz z powrotem Wencla do Polski. Marka "Karen" została w 1997 roku przejęta przez dystrybutora notebooków "Swiss", który zmienił nazwę na '''Karen Notebook SA''', a później '''Karen S.A.'''.[http://www.karen.pl/index.php/staticContent/pl/index/content/company] Pod marką "California Access" firma ta produkowała własną linię komputerów przenośnych, lecz po przejęciu Karen S.A. przez firmę Komputronik zaprzestano używania tego znaku towarowego.[http://forum.karen.com.pl/viewtopic.php?t=1439]

== LDW i Atari ==
LDW była wyłącznym dystrybutorem komputerów Atari w Polsce. Oprócz tego miała swój wkład w produkcję tak sprzętu, jak i oprogramowania:
<ul>
<li>Dla [[Atari 8-bit|8-bitowych Atari]]:
*magnetofony [[XCA12]] i [[CA12]] - podróbki oryginalnego [[XC12]];
*stacje dysków [[LDW Super 2000]], [[CA-2001]] i [[CA-2002]];
*[[Phantasie]] - port gry RPG.
</li>
<li>Dla [[Atari 16-bit|16-bitowych Atari]]:
*gry [[BlockOut]], [[Club Backgammon]], [[Vegas Gambler]], [[Phantasie]].
*użytki [[LDW Power]]
</li>
<li>Poza tym:
*[[CA Commander]] - joystick na trzech przyssawkach,
*[[CA160]] - klon [[2600|Atari 2600]] z wbudowanymi 160 grami.
</li>
</ul>

==Bibliografia==
* Elżbieta Bobrowska, Zenon Rudak, Stefan Szczypka, "Komputery ATARI w Polsce", [[Komputer]] 8/1986, s. 11-12
* Elżbieta Bobrowska, "Pełen serwis", [[Komputer]] 8/1986, s. 12
* List Lucjana D. Wencla, [[Komputer]] 9/1987, s.44
* Grzegorz Onichimowski, "Gonimy za rynkiem", [[Bajtek|Bajtek tylko o Atari]] 2 (1988), s. 3
* Jarosław Młodzki, [[Wojciech Zientara]], "Nie tylko Atari", [[Moje Atari]] 4/1991, s. 8-9

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [http://www.karen.pl Witryna firmy Karen S.A.]
* [http://www.ca.pl Witryna California Access] ('''aktywna''')
** [http://web.archive.org/web/*/http://www.ca.pl Kopia na archive.org]
* [https://www.atarimagazines.com/st-log/issue34/78_1_REVIEW_LDW_POWER.php obszerna recenzja pakietu LDW Power]
[[Kategoria:Firmy]]

LDW

2024-05-01T16:08:20Z

Sorcerer.dragonnel: /* Odnośniki zewnętrzne - aktywne */

'''Logical Design Works, Inc.''' to istniejąca w latach 80-tych i 90-tych firma z branży dystrybucyjnej i elektronicznej. Zajmowała się m. in. produkcją urządzeń peryferyjnych do [[Modele Atari|komputerów Atari]] oraz dystrybucją samych komputerów w Polsce.
== Historia ==
Na początku lat 80-tych rynek komputerowy w Polsce dopiero się rozwijał. Zainteresowanie komputerami i ich możliwościami było olbrzymie, jednak ceny sprzętu skutecznie wstrzymywały rozwój tej dziedziny. Istniejący stan rzeczy postanowił wykorzystać [[Lucjan Daniel Wencel]], polski biznesmen mieszkający w USA. W roku 1983 założył on firmę '''Logical Design Works, Inc.''' z siedzibą w San Jose w Kalifornii, oraz oparte na niej '''Przedsiębiorstwo Zagraniczne w Polsce "Karen"'''. Celem założenia firmy było wykorzystanie potencjału programistów, dla których wówczas nie było w Polsce zatrudnienia, i dystrybucja wyprodukowanego w Polsce oprogramowania na Zachodzie.

W dziale produkcji oprogramowania P.Z. Karen (gdzie szefem był Tomasz Sielicki), pod znakiem handlowym '''California Dreams''' wyprodukowano i z sukcesem sprzedano kilka gier na komputery ośmio- i szesnastobitowe, a także arkusz kalkulacyjny [[LDW Power]] dla komputerów [[ST]]. Gdy [[LDW]] nawiązała współpracę z [[Atari|Atari Corp.]] stając się wyłącznym dystrybutorem komputerów Atari na Polskę, komputery Atari zaczęły być sprzedawane przez sieć sklepów PEW Pewex. W ramach tego kontraktu firma P.Z. Karen była odpowiedzialna za obsługę serwisową sprzętu Atari (zarówno ośmio- jak i szesnastobitowego), sprzedawanego w Polsce.

Pierwszym szefem P.Z. Karen był Bogdan Wiśniewski, serwis Atari tworzyli zaś w pierwszym momencie:

* Zygmunt Boguszewski (szef serwisu),
* Stanisław Gmaj,
* Tadeusz Pękacz (obecnie: [http://24x36.pl]),

W następnej kolejności do ekipy serwisu dołączyli:

* Piotr Marciniak (nie żyje),
* Andrzej Bąk (obecnie DELL),
* [[Jerzy Sobola]]
* Piotr Żemek
* Joanna Górska

i inni.

W sumie za pośrednictwem P.Z. KAREN na polski rynek trafiło ponad 160 tys. szt. sprzętu Atari.

Nie chcąc ograniczać się do wąskiej dziedziny komputerów osobistych, firma rozpoczęła, pod marką '''California Access''', produkcję urządzeń peryferyjnych do [[Atari 8-bit|8-bitowych Atari]] - łudząco podobnych do oryginałów magnetofonów [[XCA12]] i [[CA12]], oraz stacji dysków ([[CA-2001]]), [http://pl.wikipedia.org/wiki/Joystick joysticków] i innych konstrukcji.

Niedługo potem, gdy komputeryzacja w Polsce nabrała większego rozpędu (ok. 1986 roku), zajęto się także produkcją sprzętu PC. Firma sprowadzała z Tajwanu części i montowała z nich w Polsce komputery klasy PC, sprzedawane pod nazwą ''Quasar''. Oprócz sprzedaży w Polsce firma prowadziła działalność w innych krajach Europy Wschodniej, w Ameryce Południowej, krajach arabskich, i w mniejszych ilościach w Europie Zachodniej.

Do początku lat dziewięćdziesiątych firma była jednym z prekursorów technologii komputerowych i komputerów osobistych na polskim rynku - z jej szeregów wyszło wiele osób znacząco obecnych do dnia dzisiejszego w polskiej branży IT, np.:

* Bogdan Wiśniewski
* Sławomir Dudziński
* Tomasz Sielicki
* Michał Jaworski

LDW zakończyła działalność w 1993 roku, wraz z powrotem Wencla do Polski. Marka "Karen" została w 1997 roku przejęta przez dystrybutora notebooków "Swiss", który zmienił nazwę na '''Karen Notebook SA''', a później '''Karen S.A.'''.[http://www.karen.pl/index.php/staticContent/pl/index/content/company] Pod marką "California Access" firma ta produkowała własną linię komputerów przenośnych, lecz po przejęciu Karen S.A. przez firmę Komputronik zaprzestano używania tego znaku towarowego.[http://forum.karen.com.pl/viewtopic.php?t=1439]

== LDW i Atari ==
LDW była wyłącznym dystrybutorem komputerów Atari w Polsce. Oprócz tego miała swój wkład w produkcję tak sprzętu, jak i oprogramowania:
<ul>
<li>Dla [[Atari 8-bit|8-bitowych Atari]]:
*magnetofony [[XCA12]] i [[CA12]] - podróbki oryginalnego [[XC12]];
*stacje dysków [[LDW Super 2000]], [[CA-2001]] i [[CA-2002]];
*[[Phantasie]] - port gry RPG.
</li>
<li>Dla [[Atari 16-bit|16-bitowych Atari]]:
*gry [[BlockOut]], [[Club Backgammon]], [[Vegas Gambler]], [[Phantasie]].
*użytki [[LDW Power]]
</li>
<li>Poza tym:
*[[CA Commander]] - joystick na trzech przyssawkach,
*[[CA160]] - klon [[2600|Atari 2600]] z wbudowanymi 160 grami.
</li>
</ul>

==Bibliografia==
* Elżbieta Bobrowska, Zenon Rudak, Stefan Szczypka, "Komputery ATARI w Polsce", [[Komputer]] 8/1986, s. 11-12
* Elżbieta Bobrowska, "Pełen serwis", [[Komputer]] 8/1986, s. 12
* List Lucjana D. Wencla, [[Komputer]] 9/1987, s.44
* Grzegorz Onichimowski, "Gonimy za rynkiem", [[Bajtek|Bajtek tylko o Atari]] 2 (1988), s. 3
* Jarosław Młodzki, [[Wojciech Zientara]], "Nie tylko Atari", [[Moje Atari]] 4/1991, s. 8-9

== Odnośniki zewnętrzne ==
* [http://www.karen.pl Witryna firmy Karen S.A.]
* [http://www.ca.pl Witryna California Access]
** [http://web.archive.org/web/*/http://www.ca.pl Kopia na archive.org]

[[Kategoria:Firmy]]

AUTO

2024-05-01T12:47:28Z

Sorcerer.dragonnel: /* Źródło powstania i przeznaczenie */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie. Również programy usprawniające dostęp do dysku, takie jak krytyczne łatki systemu, m.in. zwiększające wielkość cache'u (CACHEXXX.PRG, POWERDOS.PRG) czy bufory katalogu dysku (FOLDRXXX.PRG), muszą być wykonywane w pierwszej kolejności.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały tylko 256KB pamięci [[RAM]]. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:47:03Z

Sorcerer.dragonnel: /* Źródło powstania i przeznaczenie */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie. Również programy usprawniające dostęp do dysku, takie jak krytyczne łatki systemu, m.in. zwiększające wielkość cache'u (CACHEXXX.PRG, POWERDOS.PRG) czy bufory katalogu dysku (FOLDRXXX.PRG), muszą być wykonywane w pierwszej kolejności.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB pamięci [[RAM]]. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:43:43Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie. Również programy usprawniające dostęp do dysku, takie jak krytyczne łatki systemu, m.in. zwiększające wielkość cache'u (CACHEXXX.PRG, POWERDOS.PRG) czy bufory katalogu dysku (FOLDRXXX.PRG), muszą być wykonywane w pierwszej kolejności.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:43:03Z

Sorcerer.dragonnel: /* uzupełnienie informacji o pierwszeństwie wykonywania AUTO */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie. Również programy usprawniające dostęp do dysku, takie jak krytyczne łatki systemu, m.in. zwiększające wielkość cache'u (CACHEXXX.PRG) czy bufory katalogu dysku (FOLDRXXX.PRG), muszą być wykonywane w pierwszej kolejności.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T12:32:32Z

Sorcerer.dragonnel: kropka

GEMDOS

2024-05-01T12:32:00Z

Sorcerer.dragonnel: format dysku

'''GEMDOS''' to [[DOS]] oparty na CP/M 68K. Zawiera funkcje, które tworzą najwyższą warstwę DOSu TOSu. W wielu przypadkach, GEMDOS odwołuję się do BIOSu, który zarządza najniższą warstwą dostępu do urządzeń takich jak dysk, ekran (emulacja standardu terminala [[VT-52]], pipe), sieć czy drukarka. GEMDOS jest odpowiedzialny za pliki, urządzenia, procesy i wysokopoziomowe zarządzanie wejscie/wyjście. Zarządza organizacją oraz dostępem do bloków pamięci, procesami i komunikacją między nimi (sygnały), oraz ustawieniami czasu zegara systemowego.

Numer wersji GEMDOS jest niezależny od wersji [[TOS]]. Duża część GEMDOS oparta jest na CPM 68k i MS-DOS. W rzeczywistości system plików i wywołania funkcji są kompatybilne z MS-DOS a wszelkie niekompatybilności wynikały z niestandardowej zawartości [[boot-sector]]'a oraz większej ilości sektorów i ścieżek (formatowanie ponad 720KB). Atari odczytuje format dysków MS-DOS ([[FAT12]]), implementacja [[EmuTOS]]'a umożliwia już obsługę [[FAT16]], włącznie z dostępem do większych partycji dysku twardego, bez konieczności stosowania [[HDDRIVER]]'a.

W [[MultiTOS]]ie, GEMDOS został połączony ze środowiskiem [[MiNT]] który wywodzi wywołania z systemu UNIX.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T12:29:59Z

Sorcerer.dragonnel: /* uzupełnienie informacji o FAT12 - FAT16 */

'''GEMDOS''' to [[DOS]] oparty na CP/M 68K. Zawiera funkcje, które tworzą najwyższą warstwę DOSu TOSu. W wielu przypadkach, GEMDOS odwołuję się do BIOSu, który zarządza najniższą warstwą dostępu do urządzeń takich jak dysk, ekran (emulacja standardu terminala [[VT-52]], pipe), sieć czy drukarka. GEMDOS jest odpowiedzialny za pliki, urządzenia, procesy i wysokopoziomowe zarządzanie wejscie/wyjście. Zarządza organizacją oraz dostępem do bloków pamięci, procesami i komunikacją między nimi (sygnały), oraz ustawieniami czasu zegara systemowego.

Numer wersji GEMDOS jest niezależny od wersji [[TOS]]. Duża część GEMDOS oparta jest na CPM 68k i MS-DOS. W rzeczywistości system plików i wywołania funkcji są kompatybilne z MS-DOS. Atari odczytuje format dysków MS-DOS ([[FAT12]]), implementacja [[EmuTOS]]'a umożliwia już obsługę [[FAT16]], włącznie z dostępem do większych partycji dysku twardego, bez konieczności stosowania [[HDDRIVER]]'a.

W [[MultiTOS]]ie, GEMDOS został połączony ze środowiskiem [[MiNT]] który wywodzi wywołania z systemu UNIX.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T12:26:49Z

Sorcerer.dragonnel:

TOS

2024-05-01T12:24:30Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfel]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T12:03:42Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki - linki wewnętrzne w informacji o XBOOT */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:03:09Z

Sorcerer.dragonnel: /* Programy do edycji i zarządzania AUTO - linki wewnętrzne */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[.ACC]], paneli [[.CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:02:08Z

Sorcerer.dragonnel: /* Źródło powstania i przeznaczenie - linki wewnętrzne */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[ACC]], paneli [[CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez [[GEMDOS]] i [[LineA]], od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T12:00:42Z

Sorcerer.dragonnel: /* wyodrębnienie sekcji ciekawostek */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[ACC]], paneli [[CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania i przeznaczenie ==

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez GEMDOS i LineA, od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

AUTO

2024-05-01T11:59:49Z

Sorcerer.dragonnel: /* Programy do edycji i zarządzania AUTO - przeniesienie ciekawostki */

AUTO

2024-05-01T11:59:09Z

Sorcerer.dragonnel: /* źródło powstania, parę słów o XBOOT */

{{TOS FILES}}
Katalog z którego [[TOS]] po starcie wczytuje pliki wykonywalne przed uruchomieniem [[GEM]]u. W przypadku większej ilości programów ważna staje się kolejność wykonywania plików. Programy wykonywane są w kolejności ich fizycznej pozycji w katalogu. Do jej zmiany niezbędny jest odpowiedni program.

Kolejność wykonywania plików ma znaczenie szczególnie w przypadku kart turbo. W niektórych przypadkach jest wręcz nieodzowna ponieważ nieodpowiednia kolejność może powodować konflikty i zawieszanie się systemu przy starcie.

W zależności od systemu istnieją mniej lub bardziej sztywno wypracowane zasady kolejności uruchamiania programów.

* [[AUTOCT60]] Ogólna zasada dla [[CT60]]

== Programy do edycji i zarządzania AUTO ==

* [[AUTOSTART]] - program, który umożliwa sortowanie plików w skrypcie
* [[AUTOSORT]] - program do ustawiania kolejności plików w katalogu AUTO
* [[XBOOT]] - program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[ACC]], paneli [[CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

== Źródło powstania

Ciekawostką jest fakt, że funkcjonalność katalogu AUTO powstała z konieczności. Wskutek pośpiechu tworzenia pierwszych wersji [[TOS]]'a, zdecydowano się na rozdzielenie najbardziej krytycznych i podstawowych funkcji systemu, realizowanych przez GEMDOS i LineA, od tych które są niezbędne później przy tworzeniu interface użytkownika - takich jak m.in. [[AES]] i [[VDI]] - których stworzenie było o wiele bardziej czasochłonne. Dzięki temu również umożliwiono pominięcie inicjacji tych wyższych funkcji i zaoszczędzenie cennej pamięci - co było ważne, bo pierwsze modele Atari ST miały 256KB. Stąd też wiele gier korzysta albo z katalogu AUTO, albo z funkcji [[boot-sector]]'a, żeby zaoszczędzić pamięć, którą zająłby Desktop i pamięć zainicjowana na potrzeby graficznego interfejsu użytkownika.

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:43:57Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki - linki w sekcji XBOOT */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją [[TOS]]'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów [[ACC]], paneli [[CPX]], rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu [[AUTO]], zmiany kolejności uruchamiania plików w [[AUTO]] i wielu innych opcji

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:43:10Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją TOS'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), pozwala na włączanie i wyłączanie akcesoriów ACC, paneli CPX, rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu AUTO, zmiany kolejności uruchamiania plików w AUTO i wielu innych opcji

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:41:12Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki - dodanie informacji o XBOOT */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''
* [[XBOOT]] - absolutnie niezbędny program do zarządzania konfiguracją TOS'a w czasie boot'owania (natychmiast po włączeniu komputera), akcesoriów ACC, rozszerzeń i łat uruchamianych z katalogu AUTO

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:37:45Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki - dodanie odnośnika LineA */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]/[[LineA]], przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

GEMDOS

2024-05-01T11:36:31Z

Sorcerer.dragonnel: słówko "bloków"

GEMDOS

2024-05-01T11:35:57Z

Sorcerer.dragonnel: /* przebudowanie informacji o funkcjach GEMDOS */

GEMDOS

2024-05-01T11:30:11Z

Sorcerer.dragonnel: /* uzupełnienie o wzmiankę standardu VT-52 */

TOS

2024-05-01T11:27:42Z

Sorcerer.dragonnel: /* Rozwinięcia i zamienniki - link wewnętrzny GEMDOS */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i [[GEMDOS]]'a, przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:26:54Z

Sorcerer.dragonnel: /* ditto */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla emulatora [[Hatari]] ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i GEMDOS'a, przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:26:16Z

Sorcerer.dragonnel: poprawka kb na KB

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla Hatari ma też wersję 1024KB.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i GEMDOS'a, przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]

TOS

2024-05-01T11:25:42Z

Sorcerer.dragonnel: /* dodanie informacji o 1024kb EmuTOSie */

{{TOS}}

'''The Operating System''' (nazywany również mylnie '''Tramiel Operating System''') system operacyjny komputerów Atari [[ST]], [[Mega ST]], [[STE]], [[Mega STE]], [[TT030]], [[Falcon]] a także ich klonów: [[Direct Computer|Direct]], [[Medusa]], [[Hades]], [[Milan]].
W odróżnieniu od innych systemów np. Windows, Linux, BeOS, MacOS TOS nie jest instalowany na twardym dysku, ale zapisany jest w formie pamięci ROM.

Pierwsza wersja TOSu, tzw. ''preTOS'' uruchamiała się z dyskietki, wszystkie następne znajdowały się już w pamięci [[ROM]] zainstalowanej bezpośrednio wewnątrz komputera. Wersje od 1.0 do 1.04 umieszczone były w układach o pojemności 192KB, od 1.6 do 2.06 - o pojemności 256KB, a późniejsze wersje - 512KB. EmuTOS w wersji dedykowanej dla Hatari ma też wersję 1024kb.

[[TOS]] był oferowany w wielu wersjach językowych. Do wersji 4.01 aby zmienić wersję językową konieczna była wymiana całego modułu [[ROM]]. Od wersji 4.01 nie trzeba zmieniać modułu, gdyż zawiera on od razu siedem wersji językowych.

Każdy TOS zawiera w sobie [[AES]] i [[GEMDOS]] o określonej wersji.

==Elementy składowe==
System składa się z nastepujących części:
* [[BIOS]] - odpowiedzialny za operacje blokowe i sprzętowo zależne,
* [[XBIOS]] - (''Extended Basic Input/Output System'') rozszerzona część BIOS, odpowiedzialna za obsługę sprzętu.
* [[LineA]] - odpowiedzialny za podstawowe operacje graficzne, razem z BIOS oraz XBIOS stanowią najniższą warstwę logiczną systemu [[TOS]]
* [[GEMDOS]] - (''GEM Disk Operating System'') odpowiedzialny za operacje na plikach i pamięci,
* [[VT52]] - emulator terminala w standardzie VT-52
* [[GEM]] - (''Graphic Environment Manager'') środowisko graficzne [http://pl.wikipedia.org/wiki/GUI GUI] dzielące się na następujące części,
** [[VDI]] - (''Virtual Device Interface'') odpowiedzialny za bezpośredni dostęp do urządzenia oraz rysowanie podstawowych obiektów graficznych i znaków
** [[AES]] - (''Application Environment Services'') odpowiedzialny ze okienka i GUI.
** GEM [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pulpit Desktop] - graficzna [http://pl.wikipedia.org/wiki/Pow%C5%82oka_systemowa powłoka] (ang. shell) systemowa

W późniejszym okresie powstały rozszerzenia dodające nowe funkcje, doładowywane z dysku:
* [[AHDI]] - (''Atari Hard Disk Interface'') sterownik dysku twardego
* [[XHDI]] - (''eXtended Hard Disk Interface'')
* [[GDOS]] - (''Graphics Device Operating System'') odpowiedzialny za obsługę drukarek, a także [http://pl.wikipedia.org/wiki/Font fontów] wektorowych
* [[GDPS]] - protokół sterowników skanerów
* [[MetaDOS]] - odpowiedzialny za obsługę CD-ROM-u

* [[BigDos]] zamiennik dla [[GEMDOS]]-owego systemu plików

* [[XControl]] - (''Extensible Control Panel'')

==Wersje==

{| align=center border=0
|-align=center bgcolor=lightblue
|Numer wersji TOSu||Data wydania||GEMDOS||AES||Komputery||Rozmiar [[ROM]]||Wersje językowe||Uwagi
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|preTOS (1.0)||1985-20-11,||0.13||1.20||[[ST]]M, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE || ładowany z dyskietki
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=yellow|1.0||1986-02-06||0.13||1.20||[[ST]], STM, STF, STFM||196KB||ENG, US, FR, GER, CHE ||Pierwsza wersja umieszczana w kościach [[ROM]]
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.02||1987-22-04||0.13||1.20||[[ST]]F, [[ST]]FM, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE ||W Wielkiej Brytanii błędnie oznaczony jako 1.09. Znany także jako '''[[Blitter]] TOS'''
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|1.04||1989-06-04||0.15||1.40||[[ST]]F, STFM, STacy, [[MEGA ST]]||196KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, NL ||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|1.06||1989-07-29||0.15||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, ESP||Znany także jako '''Rainbow TOS'''. Dodano obsługę procesora 68010. Szybko zastąpiona przez wersję 1.62 z powodu błędów
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|1.62||1990-01-01||0.17||1.40||[[STE|STE]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE||Znany także jako '''Rainbow TOS'''
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|2.02||?||?||?||[[STE|STE]]||256KB||?|| wraz z wersją 2.0 wprowadzona została obsługa dysków IDE, pamięci FAST-RAM
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.05||?||?||3.10||[[MEGA STE|Mega ST]]E||256KB||ENG, US, FR, GER, IT, SWE||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|[[TOS 2.06]]||1991-14-11||?||3.20||[[ ST|MEGA STE]], [[STBook]]||256KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, polska (stworzona przez polskiego dystrybutora, za zgodą) , ||Wersja dla STBOOK zawierała dodatkowo oprogramowanie sieciowe
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|2.07||1991||?||3.20||[[Sparrow]]||?||?||
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|2.08||?||?||3.20||[[STPAD]]||?||?||Obsługuje ekran dotykowy w STPADzie, nigdy nie rozpowszechniany
|-bgcolor=lightyellow align=center

|bgcolor=yellow|3.01||?||?||3.00||[[TT030|Atari TT]]||512KB||US||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 720KB
|-bgcolor=lightcyan align=center

|bgcolor=cyan|3.05||1990-05-12||0.19|||3.10||[[TT030|Atari TT]]||512KB||?||Dla wczesnych wersji TT ze stacją dysków 1,44 MB
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|3.06||1991-24-09||0.20|||3.20||[[TT030|Atari TT]]||512KB||ENG, GER||Wersjia finalna
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.01||?||?||3.31||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, CHE, ESP||błędy w obsłudze DSP
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.02||?||?||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP||
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.04||1993-08-03||0.30||3.40||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, ESP||
|-bgcolor=lightyellow align=center
|bgcolor=yellow|4.92||1993-22-06||0.30||4.10||[[Falcon030|Atari Falcon]]||512KB||ENG, US, FR, GER, SWE, CHE, ESP, IT||Nieoficjalnie rozprowadzana wersja beta TOSa 5.0 z multiAESem
|-bgcolor=lightcyan align=center
|bgcolor=cyan|4.97||?||?||?||?||512KB||?||
|}

=== Poprawki ===

Ze względu na umieszczenie systemu w kościach ROM, niemożliwym stało się łatwe poprawianie ew. niedoróbek czy braków,
wraz z rozwojem oprogramowania i osprzętu dla Atari powstały poprawki do każdej z wersji TOSu. W pewnych sytuacjach takie poprawki
są niezbędne, w innych po prostu poprawiają komfort pracy. Istnieje również możliwość zainstalowania np. tej samej wersji TOSu ale z poprawkami.

===Inne wersje===

Aby zainstalować nowszą wersję TOSu należy wymienić kości ROM, jest również możliwość wczytania nowszej wersji do pamięci RAM.
W tym celu należy zaopatrzyć się w specjalny program i obraz systemu, który chcemy wczytać. W zależności od modelu komputera i procesora w nim użytego komputer jest w stanie pracować pod TOSem.

Wraz z powstaniem pierwszsych klonów Atari ST/TT - Hades/Medusa rozwinęły się rozszerzenia takie jak [http://kunden.wvnet.at/fichti/pcibios.htm PCI BIOS].

Firma [[Milan GmbH|Milan Computer GmbH]] uzyskała prawa modyfikacji TOSu i wraz ze swoim komputerem [[Milan]] rozprowadza wersję o numerze 4.05-4.08

Firma [[Centek]] w akceleratorze sprzętowym [[Centurbo 2]] zawarła program, który modyfikuje TOS, poprawiając niektóre błędy i określa jego wersję jako 7.0. W karcie [[CT60]] znajduje się zmodyfikowany TOS 4.04 z poprawkami, dodanymi sterownikami i patchami dla procesora [68060], a także BIOSem kart PCI.

TOS aktualnie został przeportowany dla procesorów PowerPC.

==Rozwinięcia i zamienniki==

TOS doczekał się również wielu usprawnień i rozwinięć dokonanych przez firmy i osoby trzecie.
Warto zapoznać się szczególnie z niektórymi z nich, bowiem powodują, że praca z Atari staje się o wiele bardziej wygodna niż pod TOSem.

Firmy trzecie rozwijały oprogramowanie zastępujące poszczególne części [[TOS]]u, były to:
* [[Warp 9]] (dawniej [[QuickST]]) - zastępuje krytyczne funkcje VDI i GEMDOS'a, przyśpiesza interface graficzny
* [[NVDI]] - zastępuje VDI oraz GDOS, przyśpiesza interface graficzny i rozszerza możliwości druku
* [[Geneva]] - zastępuje AES,
* [[N.AES]] - zastępuje AES,
* [[MultiGEM]] - zastępuje AES oraz Desktop - rozszerza wielozadaniowość z akcesorii na aplikacje GEM'owe
* [[NeoDesk]] - zastępuje Desktop
* [[No!Desk]] - zastępuje Desktop
* [[Ease]] - zastępuje Desktop

Oprócz tego powstało i powstaje darmowe oprogramowanie zastępujące fragmenty - w porywach do prawie całości - [[TOS]]u:
* [[KAOS]] - poprawiona wersja TOS 1.04
* [[SuperTOS]] - poprawiona wersja TOS 2.06 (m.in płynne przesuwanie/skalowanie okien)
* [[EmuTOS]] (nadal rozwijany) - darmowy zamiennik TOS (warstwa operacyjna dla FreeMiNT)
* [[FreeMiNT]] (nadal rozwijany) - zastępuje [[GEMDOS]] oraz sporą część [[BIOS]]u
* [[XaAES]] (nadal rozwijany wraz z FreeMiNTem) - zastępuje AES,
* [[MyAES]] (nadal rozwijany) - zastępuje AES, docelowo system nowego komputera [[Hawk]]
* [[FVDI]] (nadal rozwijany) - darmowa alternatywa dla NVDI,
* [[KAOSDesk]] - zastępuje Desktop, element dystrybucji [[KAOS]] TOS
* [[Direct]] - zastępuje Desktop
* [[TeraDesk]] (nadal rozwijany) - zastępuje Desktop
* [[Gemini]] (dawniej [[Venus]]) - zastępuje Desktop, zawiera [[Mupfell]] - rozbudowany shell, pomocny m.in. do kodowania w C i asemblerze
* [[oVDI]] (nadal rozwijany) - zastępuje VDI
* [[OSIS]] (nie rozwijany) - zastępuje cały [[TOS]] (składa się z oTOSis, oVDIsis, oAESis, oFBis)
* [[BetaDOS]] - zastępuje MetaDOS, oraz dodaje pewne funkcje do TOSu.
* [[PowerDOS]] - rozbudowany system cache'owania operacji, wprowadza elementy multitasking'u przy dostępie do dysków, zawiera też funkcje komunikacji sieciowej [[PowerNET]]

W późniejszym okresie były rozwijane i przyjęły się zupełnie nowe funkcjonalności realizowane przez różne programy:
* [[GEM Script]]
* [[Bubble GEM]] - protokół pomocy w chmurkach
* [[DHST]] - ''Document HiSTory'' protokół
* [[OLGA]] - ''Object Linking Gem Applications''

==Następcy==
Wraz z [[Falcon]]em Atari rozprowadzało pierwsze wersje wielozadaniowej wersji TOSa - [[MultiTOS]], opartego na niezależnie od Atari rozwijanym systemie [[MiNT]] - ''Mint Is Not Tos'', opracowanym przez [[Eric R. Smith|Erica R. Smitha]]. W roku 1997 [[MiNT]] powrócił, po opublikowaniu części kodu źródłowego jest rozwijany jako [[FreeMiNT]].

Istnieje również komercyjny zamiennik dla [[TOS]]u i [[MiNT]]a - [[MagiC]] - wielozadaniowy system, zastępuje cały [[TOS]].

==Zobacz także==

'''Opis BOMBEK, czyli stanów wyjątkowych w TOSie'''
* [http://www.krap.pl/mirrorz/atari/horror.mirage.com.pl/pixel/11-12_92/st_3_92_bombki.html kody błędów ST]

'''Dokumenty dotyczące TOSu On-Line:'''

* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos_hyp/0.html tos.hyp]
* [http://toshyp.atari.org/ strona z uaktualnionym tos.hyp]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/tos4rn/0.html oryginalna dokumentacja ATARI]
* [http://atari.coazter.com:81/incoming/toserror/0.html lista TOS Error]

Opis różnych wersji [[TOS]]:

* [http://www.atari.st/content.php?type=t&file=toslist wersje TOSu i odpowiednie łatki]

* [http://members.aol.com/liamproven/reference/tos_hist.htm historia]

* [http://pl.wikipedia.org/wiki/TOS obszerny artykuł w polskiej wikipedii]

Kod źrodłowy [[TOS]]'a wersji 1-3 został udostępniony, opiekuje się nimi [[Thorsten Otto]]. Jest przygotowany do skompilowania w środowisku [[Mupfel]] ([[Gemini]]). Zewnętrzne linki do kodu na github:
* [https://github.com/th-otto/tos1x źródła TOS 1.04/1.06/1.62, przeznaczony dla Atari ST]
* [https://github.com/th-otto/tos3x źródła TOS 2.06/3.06, przeznaczony dla Atari STE i TT]

{{stub}}
[[Kategoria:Atari ST]]